អរិយ
[អៈរ៉ិយ៉ៈ]- គុ ( បា. អរិយ; សំ. អាយ៌ ) ប្រសើរ; ត្រឹមត្រូវ; សុភាព; រៀបរយ; មានបែបបទល្អ; ស្លូតត្រង់; ដែលឥតទោស ។វចនានុក្រម សម្ដេចសង្ឃរាជ ជួនណាត
- គុ ន. អ្នកប្រសើរ; អ្នកមានតម្លៃ, អ្នកដែលគួររាប់រក; អ្នកមានធម៌ឬទំនៀមទម្លាប់ល្អ ( នាំឲ្យមានសេចក្ដីចម្រើន ); អ្នកមានសភាពស្លូតត្រង់; អ្នកដែលមានបែបបទរៀបរយ; . . . ។ ព. ពុ. អ្នកដែលបានសម្រេចលោកុត្តរធម៌ តាំងពីថ្នាក់សោតាបត្តិមគ្គរៀងទៅដល់អរហត្តផល ( អរិយបុគ្គល ) ។ មានន័យមួយផ្សេងក្នុងគម្ពីរពុទ្ធសាសនាថា អរិយៈ មាន ៤ ប្រភេទគឺ ១- អាចារអរិយៈ ឬ អាចារារិយៈ អ្នកដែលមានមារយាទត្រឹមត្រូវ ( សូម្បីសត្វតិរច្ឆាន បើមានមារយាទល្អត្រឹមត្រូវ ក៏ហៅ អាចារអរិយៈ បានដែរ ); ២- ទស្សនអរិយៈ ឬ ទស្សនារិយៈ អ្នកដែលមានរូបឆោមលោមព័ណ៌ល្អ មានឥរិយាបថស្រគត់ស្រគំសមរម្យ គួរឲ្យចង់ឃើញចង់មើល;
៣- លិង្គអរិយៈ ឬ លិង្គារិយៈ បព្វជិតដែលល្អតែភេទ គឺអ្នកបួសដែលផ្ចិតផ្ចង់ប្រុងប្រយ័ត្នតែត្រង់ការស្លៀកដណ្ដប់ឲ្យត្រឹមត្រូវតាមបែបបទជាសមណសារូប ប៉ុន្តែជាមនុស្សទ្រុស្តសីល;
៤- បដិវេធអរិយៈ ឬ បដិវេធារិយៈ លោកអ្នកបានលុះលោកុត្តរធម៌ ( ពុទ្ធាទិបណ្ឌិត ) ។ ប្រើពាក្យ អាយ៌ សរសេរសម្រួលជា អារ្យ ( អារ-យ៉ៈ ) ផ្លាស់ប្ដូរគ្នាក៏បាន, ដូចជា អរិយជន ឬ អារ្យ— ជនពួកអារ្យៈ គឺជនមានរបៀបបែបបទទំនៀមសណ្ដាប់ល្អ នាំឲ្យមានសេចក្ដីចម្រើន ។ អរិយជាតិ ឬ អារ្យ— ជាតិអារ្យជន; ជាតិជនអ្នកមានអារ្យធម៌ ។ អរិយទ្រព្យ , អរិយធន ឬ អារ្យ— ទ្រព្យដ៏ប្រសើរ; ទ្រព្យរបស់អរិយជន ( ពុទ្ធសាសនាសំដៅយកធម៌ ៧ យ៉ាងគឺ សទ្ធា, សីលៈ, ហិរិ, ឱត្តប្បៈ, សុតៈ, ចាគៈ, បញ្ញា ហៅថា អរិយទ្រព្យ ) ; ព. កា. សម្រាប់ឲ្យងាយចាំថា : សទ្ធានិងសីលៈ និងហិរិ-ឱត្តប្បំ បួននេះជាធនំ រួមសុតៈនិងចាគោ ។ បង្គ្រប់ជាប្រាំមួយ បញ្ញាមួយទៀតពុទ្ធោ ប្រទានឱវាទោ ហៅថាទ្រព្យប្រសើរក្រៃ ។ ជនណាមានទ្រព្យនេះ ជននោះឯងព្រះចមត្រៃ ប្រទានឱវាទថ្លៃ ថាពុំមែនអ្នកទ័លក្រ ។ អរិយធម៌ ឬ អារ្យ— ធម៌ដែលនាំឲ្យកើតសេចក្ដីសុខ-ចម្រើន; ធម៌របស់អរិយជន, ទំនៀមសណ្ដាប់ល្អ; សណ្ដាប់ធ្នាប់ឬបែបបទរៀបរយ ។ អរិយបុគ្គល បុគ្គល ៨ ពួក រាប់តាំងពីអ្នកដែលបានសម្រេចសោតាបត្តិមគ្គរៀងទៅដល់អ្នកដែលបានសម្រេចអរហត្តផល ( ព. ពុ. ) ។ អរិយវង្ស ( បា. —វំស ) វង្សនៃអរយបុគ្គល ។ ខ្មែរប្រើជាឋានន្តរនៃសមណសក្ដិទីរាជាគណៈសម្រាប់ទោក្នុងសម័យបុរាណ, សម័យបច្ចុប្បន្នប្រើជាសម្រាប់ត្រី : ព្រះអរិយវង្ស ( ម. ព. សមណសក្ដិ ផង ) ។ អរិយវិន័យ ឬ អារ្យ— ច្បាប់របស់អរិយជន ។ អរិយសង្ឃ ឬ អារ្យ— សង្ឃជាអរិយបុគ្គល ( ព. ពុ. ) ។ អរិយសច្ច ឬ អារ្យសត្យ សេចក្ដីពិតរបស់អរិយបុគ្គល, សេចក្ដីពិតឥតមានល្អៀង ។ អរិយសច្ច មាន ៤ យ៉ាងគឺ ទុក្ខៈ សេចក្ដីព្រួយលំបាក; សមុទយៈ កំណើតទុក្ខឬហេតុដែលនាំឲ្យកើតទុក្ខ; និរោធៈ សេចក្ដីរលត់ទុក្ខ ឬធម៌សម្រាប់រម្លត់ទុក្ខ; មគ្គៈ ផ្លូវឬឧបាយនៃសេចក្ដីរលត់ទុក្ខ ( ហៅដោយរួបរួមថា ចតុរារិយសច្ច ។ ព. ពុ. ) ។ អរិយសាវ័ក ឬ អារ្យស្រាវ័ក អរិយបុគ្គលអ្នកបានស្ដាប់ពុទ្ធោវាទ ( បើស្ត្រីជា អរិយសាវិកា ឬ អារ្យស្រាវិកា ) ។ អរិយុបវាទ ( បា. < អរិយ + ឧបវាទ ) ការពោលតិះដៀលអរិយបុគ្គល ( ព. ពុ. ) ។ អរិយុបវាទី អ្នកពោលតិះដៀលអរិយបុគ្គល; បើស្ត្រីជា អរិយុបវាទិនី ( ព. ពុ. ) ។ ល ។វចនានុក្រម សម្ដេចសង្ឃរាជ ជួនណាត
Look up another word in the Khmer Dictionary
More words
អនាមិក អន្តិម ចចាក់ចចុច អន្ទុ ន្អាលនឹង ណាំវ៉ា ប្រែក អប្រមាទ អប្បសាន្ត អផល អភិនីហារ និក្ខម មហាបុរស អនុព្យញ្ជនៈ អស្មិ អហង្ការ អាគន្តុកៈ អាចមន អាធ័ម អាល័យតែ អាតុរ សត្តមី រៀបរប វប្ប
Source: Samdech Chuon Nath Khmer dictionary and Khmer lexicons.