រាជ
[រាច]- ន ( បា.; សំ. រាជន៑ ) ព្រះរាជា ( ក្សត្រីយ៍ទ្រង់រាជ្យ ); ប្រែតាមរូបសព្ទថា "អ្នករុងរឿងដោយវិសេសព្រោះមានតេជះក្រៃលែង" ឬប្រែថា "អ្នកញ៉ាំងប្រជាពលរដ្ឋឲ្យរីករាយ គឺគ្រប់គ្រងប្រជានិករឲ្យមានស្វាមីភក្តិចំពោះព្រះអង្គ ព្រោះព្រះអង្គមានសង្គហវត្ថុ ៤ យ៉ាងគឺ ការឲ្យទេយ្យវត្ថុ, ការពោលវាចាគួរឲ្យចង់ឮចង់ស្ដាប់, ការប្រព្រឹត្តអំពើជាប្រយោជន៍, ការតាំងព្រះអង្គស្មើៗ គឺប្រើឫកពាឲ្យល្មមពេញចិត្តប្រជារាស្ត្រ" ។ សព្ទនេះប្រើជាបទសមាសបានជាអនេក, បើដាក់រៀងពីខាងដើមសព្ទដទៃ អ. ថ. រាជ:, ដូចជា : រាជទូត, រាជធានី, រាជបុត្រ, រាជបម្រើ, រាជប្រកាស ជាដើម; បើរៀងពីខាងចុងសព្ទដទៃ អ. ថ. រាច, ដូចជាៈ នាគរាជ, ប្រទេសរាជ, មហារាជ, អធិរាជ, ឯករាជ ជាដើម; ផ្សំជាមួយនឹងសព្ទសំស្ក្រឹត, បាលី, ខ្មែរ បានតាមគួរដល់ការប្រកប : រាជកកុធភណ្ឌ ( —កៈកុធៈភ័ន ) គ្រឿងប្រដាប់សម្រាប់រាជ្យ, មាន ៥ យ៉ាងគឺ មកុដ, ព្រះខ័ឌ្គ ព្រះខ័ន ), ស្វេតឆត្រ, សុព័ណ៌បាទុក, វាលវីជនី; មានន័យមួយផ្សេងថា : មកុដ, ព្រះខ័ឌ្គ ( ព្រះខ័ន ), សុព័ណ៌បាទុក, ព្រះទណ្ឌៈ, ចាមរ ។ រាជកញ្ញា ឬ —កន្យា ព្រះរាជបុត្រីជំទង់ឬក្រមុំ ។ រាជកម្ម អំពើរបស់ព្រះរាជា គឺអំពើល្អ ឬអាក្រក់ដែលព្រះរាជាទ្រង់ធ្វើ ។ រាជកវី កវីរបស់ព្រះរាជា ។ រាជការ ឬ —ការ្យ ( ត. ទ. ស្រ. អ. ថ. រាច-ផ្កា; សំ. រាជកាយ៌ ) ការរបស់ព្រះរាជា; ការផែនដី, ការរក្សាប្រទេស ( រាជការ្យ ម. ប្រ. ច្រ. ប្រ. រាជការ ជាង ) : ធ្វើរាជការ; អ្នករាជការ, ខ្ញុំរាជការ, គំនិតរាជការ, . . . ។ រាជកិច្ច ឬ —ក្រឹត្យ កិច្ចឬក្រឹត្យរបស់ព្រះរាជា; កិច្ចការផែនដី ( ក្នុងកម្ពុជរដ្ឋសព្វថ្ងៃប្រើពាក្យនេះជាឈ្មោះសៀវភៅ ដែលប្រាប់អំពីដំណើរកិច្ចការរាជការផ្សេងៗ : សៀវភៅរាជកិច្ច ) ។ រាជកិច្ចានុកិច្ច ( បា. < រាជ + កិច្ច + អនុកិច្ច ) កិច្ចតូចធំរបស់ព្រះរាជា; កិច្ចការផ្សេងៗក្នុងរាជាណាចក្រ ។ រាជកីយ ( —កី ) ដែលជាប់ទាក់ទងដោយព្រះរាជា, ដែលជារបស់ព្រះរាជា, ព្រះរាជទ្រព្យ ។ រាជកីឡា ឬ —ក្រីឌា ការក្រសាលសប្បាយផ្ទាល់ព្រះអង្គ របស់ព្រះរាជាឬការលេងដែលព្រះរាជាទ្រង់ទំនុកបម្រុង ( ច្រើនប្រើខាងល្បែងផ្ទាល់ប្រាណ ឬល្បែងហាត់ប្រាណដូចយ៉ាងចុះហែលទឹកលេង, ទាត់សី, ហាត់លោតជាដើម ) ។ រាជកុមារ ព្រះរាជបុត្រក្មេង ។ រាជកុមារិកា ឬ —កុមារី ព្រះរាជបុត្រីក្មេង ។ រាជកុលដ្ឋាន ទី, លំនៅរបស់រាជត្រកូល; ព្រះរាជគំនាល់; ព្រះរាជសំណាក់ ។ រាជកុសល កុសលឬការកុសលរបស់ព្រះរាជា ( ច្រើននិយាយថា ថ្វាយព្រះរាជកុសល ថ្វាយកុសលដែលខ្លួនបានហើយចំពោះទៅព្រះរាជា ) ។ រាជកោដ្ឋាគារ ( —កោត-ឋា— ) ឃ្លាំងព្រះរាជទ្រព្យ ។ រាជកោដ្ឋាគារិក មន្ត្រីអ្នករក្សាឃ្លាំងព្រះរាជទ្រព្យ ។ រាជកោទណ្ឌ ឬ —កៅទណ្ឌ ( —ទ័ន ) ធ្នូសម្រាប់ព្រះរាជា ឬធ្នូសម្រាប់រាជ្យ ។ រាជកំណត់ កំណត់ច្បាប់ក្នុងព្រះរាជប្បញ្ញត្តិ ឬ ក្នុងព្រះរាជប្រកាស ។ រាជខណ្ឌ ឬ រាជ្យ— ( —ខ័ន ) ដែន, ព្រំដែន; សង្កាត់ឬកម្រិតរបស់ព្រះរាជប្បញ្ញត្តិឬព្រះរាជប្រកាស ។ រាជគំនាប់ ការគំនាប់ចំពោះព្រះរាជា : យោធាថ្វាយព្រះរាជគំនាប់ ឬ ថ្វាយព្រះគំនាប់ ។ រាជគំនាល់ ទីសម្រាប់គាល់ព្រះរាជា, ក្រឡាព្រះគំនាល់ ។ រាជគ្រឹហា ( —ហ៊ា ) ព្រះរាជដំណាក់ ។ រាជគ្រឹះ ឈ្មោះរាជធានីមួយរបស់ដែនមគធៈ ( ក្នុងបុរាណសម័យ ) ជាក្រុងមានឈ្មោះលេចឮក្នុងគម្ពីរពុទ្ធសាសនា ( ម. ព. មគធៈ ផង ) ។ រាជគ្រូ គ្រូរបស់ព្រះរាជា; មន្ត្រីដែលព្រះរាជាទ្រង់តាំងឲ្យជាទីប្រឹក្សាផ្ទាល់ព្រះអង្គឬឲ្យជាអ្នករំឭកដាស់តឿនព្រះអង្គ ក្រែងទ្រង់មានបើប្រព្រឹត្តភ្លាំងភ្លាត់ខុសចាកទសពិធរាជធម៌ ។ រាជឃ្លាំង ឃ្លាំងដាក់ព្រះរាជទ្រព្យ, ឃ្លាំងហ្លួង ។ រាជង្គរក្ខ (រាជ័ង-គៈ រ័ក) ឬ រាជរក្ខ —រក្ស អ្នករក្សាអង្គព្រះរាជា, ទាហានរក្សាព្រះអង្គ ( ម. ព. អង្គរក្ខ ផង ) ។ រាជជននី ( —ជៈ នៈ នី ) ព្រះមាតារបស់ក្សត្រិយ៍ទ្រង់រាជ្យ ។ រាជញ្ញត្រកូល ( រាជ័ញ-ញៈ— ) ត្រកូលដែលជាប់ពូជមុទ្ធាភិសិត្តរាជ; ត្រកូលព្រះអង្គឬព្រះវង្ស ។ រាជដំណាក់ ផ្ទះដែលព្រះរាជាទ្រង់គង់នៅ (ព្រះរាជមន្ទីរ) ។ រាជដំណើរ ការធ្វើដំណើររបស់ព្រះរាជា ។ រាជតន័យ ព្រះរាជបុត្រ ។ រាជតនយា ( —តៈ នៈ យ៉ា ) ព្រះរាជបុត្រី ។ រាជតេជះ តេជះរបស់ព្រះរាជា ។ ក្នុងកម្ពុជរដ្ឋ, សម័យពីដើម ចួនកាលប្រើពាក្យនេះ ជាឋានន្តរនៃសេនាបតីសម្រាប់ទោត្រួតទាហានជើងគោក, សម័យឥឡូវ តាំងជាទីអនុរដ្ឋលេខាធិការក្រសួងសិក្សាធិការឬក្រសួងអប់រំជាតិ ឬក៏ក្រសួងយុទ្ធនាធិការ : អ្នកឧកញ៉ារាជតេជះ... ( ម. ព. តេជះ ផង ) ។ រាជតេជានុភាព ( <រាជ + តេជ + អានុភាព ) អានុភាពនៃតេជះរបស់ព្រះរាជា ។ រាជតម្រាស់ ព្រះតម្រាស់នៃព្រះរាជាដែលទ្រង់ត្រាស់ហៅ, ត្រាស់បង្គាប់, ត្រាស់ប្រើ ។ រាជតម្រិះ សេចក្ដីត្រិះរិះរបស់ព្រះរាជា ។ រាជត្រកូល ត្រកូលឬគ្រួសាររបស់ព្រះរាជា ។ រាជទណ្ឌ ( —ទ័ន ) អាជ្ញារបស់ព្រះរាជា, ទោសខុសនឹងម្ចាស់ផែនដី : ត្រូវព្រះរាជទណ្ឌ ។ រាជទាន អំណោយរបស់ព្រះរាជា; ប្រើជា កិ. ក៏បាន : ទ្រង់ព្រះមេត្តាប្រោសព្រះរាជទានរង្វាន់ . . . ។ រាជទារក ( —រក់ ) ព្រះរាជបុត្រដែលនៅតូច ។ រាជទារិកា ព្រះរាជបុត្រីដែលនៅតូច ។ រាជទិន្ន ( —ទិន ) អ្វីមួយដែលព្រះរាជាទ្រង់ប្រទាន : របស់នេះជារាជទិន្ន ។ រាជទិន្ននាម ( —ទិន-នៈនាម ) នាមឬងារ, បណ្ដាស័ក្ដិ ដែលព្រះរាជាទ្រង់ប្រោសព្រះរាជទាន ។ រាជទូត ព្រះរាជបម្រើអ្នកនាំព្រះរាជសាសន៍ទៅកាន់ប្រទេសដទៃ ( ក្នុងបុរាណសម័យ ) ; អ្នករាជការដែលចេញទៅនៅក្នុងប្រទេសដទៃជាតំណាងជាតិនិងប្រទេសរបស់ខ្លួន (ក្នុងសម័យបច្ចុប្បន្ន) ។ រាជទូតក្រិយា ( —ទូត័កក្រិយ៉ា )ក្រឹត្យឬច្បាប់, មុខក្រសួងរបស់រាជទូត ។ រាជទូតានុទូត ( សំ. បា. < រាជទូត + អនុទូត ) រាជទូតនិងរាជទូតបន្ទាប់, រាជទូតធំនិងតូច ( ម. ព. ទូត ន. ឬ គុ. និង ទូតានុទូត ផង ) ។ រាជទេពី ឬ —ទេវី ទេពីរបស់ព្រះរាជា ។ តាមរជ្ជប្បវេណីក្នុងកម្ពុជរដ្ឋ, ប្រើពាក្យនេះ ជាឋានន្តរនៃស្ត្រីជាបាទបរិចារិកានៃក្សត្រិយ៍ទីសម្ដេចព្រះឧភយោរាជឬទីសម្ដេចព្រះមហាឧបរាជ, ដែលបានអភិសេកតាមពិធីព្រាហ្មណ៍, តែទទួលទឹកក្លស់ទឹកសង្ខ័លើអាសនៈផ្សេងពីព្រះស្វាមី ។ រាជទេយ្យ ( —ទៃ ) របស់ឬរង្វាន់ដែលស្ដេចទ្រង់ព្រះរាជប្រទាន ។ រាជទ្រព្យ ទ្រព្យរបស់ព្រះរាជា ( ទ្រព្យសម្រាប់ព្រះអង្គ មិនមែនសម្រាប់រាជ្យ , ព. ផ្ទ. រាជ្យទ្រព្យ ) ។ រាជទ្រោហិន អ្នកក្បត់ព្រះរាជា, អ្នកក្បត់ផែនដី ។ រាជទ្វារ ទ្វារព្រះរាជវាំង ។ រាជទ្វារបាល ឆ្មាំទ្វារព្រះរាជវាំង ។ រាជធន ( —ធន់ ) ព្រះរាជទ្រព្យ ។ រាជធម៌ ធម៌សម្រាប់ព្រះរាជាទ្រង់ប្រព្រឹត្តឬទ្រង់កាន់, នាទីរបស់ក្សត្រិយ៍ទ្រង់រាជ្យ ( ម. ព. ទសពិធរាជធម៌ ផង ) ។ រាជធាន, —ធានិក, —ធានិកា, —ធានី នគរ, ក្រុង ដែលព្រះរាជាទ្រង់គង់នៅ ។ រាជធាត្រី ស្រីអ្នកបំបៅឬបីពរក្សាព្រះរាជទារកឬព្រះរាជទារិកា ( ម. ព. ធាត្រី ផង ) ។ រាជធីតា (—ដា) ព្រះរាជបុត្រី, ព្រះអង្គម្ចាស់ស្ត្រី ។ រាជធីតុបតី ( —ប៉ៈ ដី ) កូនប្រសាប្រុសរបស់ព្រះរាជា ( ហៅត្រឹមតែ ព្រះធីតុបតី ក៏បាន ) ។ រាជធុរៈ ឬ —ធុរា ការរវល់របស់ព្រះរាជា, ការគ្រប់គ្រងផែនដី ។ រាជនត្តា ចៅរបស់ព្រះរាជា ( ទាំងបុរសទាំងស្ត្រី ) ។ រាជន័យ ដំណើររាជការ (រាជសាស្ត្រ) ។ រាជនារី ស្រីព្រះស្នំ, អស់អ្នក ។ រាជនាវា នាវាព្រះរាជទ្រព្យ (ច្រើនប្រើជា ព្រះទីន័ងនាវា) ។ រាជនាវិក អ្នកកាន់ការក្នុងព្រះរាជនាវា ។ រាជនាវិកបតី ឬ —នាវិកាធិបតី (—ប៉ៈដី) នាហ្មឺនអ្នកត្រួតត្រាលើពួករាជនាវិក ( ចាងហ្វាងរាជនាវា ) ។ រាជនិពន្ធ ( —ពន់ ) សេចក្ដីឬរឿងរ៉ាវដែលព្រះរាជាទ្រង់តែងដោយព្រះអង្គឯង ។ ក្រុមនាម៉ឺនអ្នកកាន់ការខាងព្រះរាជពង្សាវតា . . ., ហៅថា ក្រុមព្រះរាជនិពន្ធ ។ រាជនិមន្តន៍ ការនិមន្តបព្វជិតតាមព្រះរាជតម្រាស់ ។ រាជនិវេសន៍ លំនៅរបស់ព្រះរាជា ( ព្រះរាជមន្ទី ឬ ព្រះរាជវាំង ) ។ រាជនីតិ ច្បាប់ឬបែបបទសម្រាប់ព្រះរាជា សម្រាប់ព្រះរាជឱរស ដែលនឹងបានជាក្សត្រិយ៍ទ្រង់រាជ្យ, សម្រាប់គ្រប់គ្រងប្រទេស ។ រាជនីតិវិជ្ជា ឬ —វិទ្យា ចំណេះខាងរាជនីតិ ។ រាជនីតិសាស្ត្រ គម្ពីររាជនីតិ ។ រាជនីតិសិក្សា ការហាត់រៀនរាជនីតិ ។ រាជនេតិ ( —នេត ) ឈ្មោះច្បាប់ដំបូន្មានបុរាណមួយជាស្នាព្រះហស្ដព្រះបាទស្រីធម្មរាជា ( ព្រះរាជសម្ភារ ) ។ ហៅថា ច្បាប់ព្រះរាជសម្ភារ ដូចច្នេះក៏បាន ។ រាជបក្សី ស្ដេចសត្វស្លាបឬបក្សីដែលព្រះរាជាទ្រង់ចិញ្ចឹម ។ រាជបញ្ជា សេចក្ដីបង្គាប់នៃព្រះរាជា, ព្រះរាជឱង្ការត្រាស់បង្គាប់ ( ម. ព. បញ្ជា ផង ) ។ រាជប្បញ្ញត្តិ ( —ជ័ប-ប័ញ-ញ៉ាត់ ) បញ្ញត្តិរបស់ព្រះរាជា ( សេចក្ដីដែលម្ចាស់ផែនដីតាំងទុកឲ្យប្រជាពលរដ្ឋប្រតិបត្តិតាម ) ។ រាជបណ្ឌិត អ្នកប្រាជ្ញរបស់ព្រះរាជា ។ រាជបណ្ឌិត្យសភា ការប្រជុំឬទីប្រជុំរបស់ពួករាជបណ្ឌិត, ក្រុមរាជបណ្ឌិត ( បារ. Acad´emie ) ។ រាជបណ្ឌិត្យ ភាព, បែបបទ, មុខការរបស់រាជបណ្ឌិត ។ រាជបណ្ណារក្ខ ( បា. < រាជ + បណ្ណ "សំបុត្រ, ដីកា, . . . " + អារក្ខ "ទុកដាក់" ) អ្នកទុកដាក់សំបុត្រ, ចុតហ្មាយ, ដីកា, ក្បួនច្បាប់, . . . របស់ព្រះរាជា ( សរសេរជា រាជបណ្ណារក្ស ក៏បាន ) ។ រាជបណ្ណាល័យ ( បា. < រាជ + បណ្ណ + អាលយ "លំនៅ, កន្លែង " ) បណ្ណាល័យរបស់ព្រះរាជា ។ ឈ្មោះមហាមន្ទីរមួយនៅក្រុងភ្នំពេញ ជាទីតម្កល់គម្ពីរក្បួនច្បាប់ផ្សេងៗ ជាសម្បត្តិឬជាឃ្លាំងចំណេះរបស់កម្ពុជរដ្ឋ . . . ( គឺក្រុមពុទ្ធសាសនបណ្ឌិត្យសព្វថ្ងៃ ) ។ រាជបត្នី ប្រពន្ធរបស់ព្រះរាជា; ព្រះអគ្គមហេសី ។ រាជបថ ឬ —មាគ៌ា ( —បត់ ឬ —មាគ៌ា ) ផ្លូវសម្រាប់ព្រះរាជា ( ផ្លូវហ្លួង ) ។ រាជបន្ទូល ព្រះបន្ទូលរបស់ក្សត្រិយ៍ឧភយោរាជឬមហាឧបរាជ ។ រាជបន្ទូលលេខា សំបុត្រសម្ដេចព្រះឧភយោរាជឬសម្ដេចព្រះមហាឧបរាជប្រើតាមធម្មតា ។ រាជបព្វជិត ព្រះរាជាដែលលះរាជសម្បត្តិចេញទ្រង់ព្រះផ្នួសបានជាអ្នកបួសហើយ ។ រាជបរិច្ចាគ ការចំណាយព្រះរាជទ្រព្យ ។ រាជបរិពារ ឬ —បរិវារ បរិពារឬបរិវាររបស់ព្រះរាជា ។ រាជបរិវត្តន៍ ( —វ័ត ) ការផ្លាស់រាជ្យ ។ រាជបរិស័ទ ឬ —បរិសទ្យ បរិស័ទរបស់ព្រះរាជា ។ រាជបល្ល័ង្ក បល័្លង្ករាជ្យ ( បល្ល័ង្កក្រោមស្វេតឆត្រ ) ។ រាជបិតា បិតារបស់ព្រះរាជា ( ច្រើនហៅថា ព្រះវររាជបិតា ឬ ព្រះវរបិតា ) ។ រាជបុត្រ ឬ —បុត្រា បុត្រប្រុសរបស់ព្រះរាជា ( ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រា ) ។ រាជបុត្រី កូនស្រីរបស់ព្រះរាជា ( ព្រះអង្គម្ចាស់ក្សត្រី ) ។ រាជបុរស ( —បុរ៉ស់ ) បុរសរបស់ព្រះរាជា ( ខ្ញុំរាជការ ) ។ រាជបុរី ក្រុងដែលស្ដេចគង់នៅ ( ក្រុងហ្លួង ) ។ រាជបុរោហិត បុរោហិតរបស់ព្រះរាជា ។ រាជបំណង សេចក្ដីប៉ងរបស់ហ្លួង ។ រាជបំណន់ បំណន់ហ្លួង ។ រាជបម្រើ អ្នកដែលព្រះរាជាទ្រង់ត្រាស់ប្រើ ។ រាជប្បវេណី ឬ —ប្រពៃណី ទំនៀមរបស់ស្ដេចតៗមក ( ម. ព. បវេណី, ប្រពៃណី និង រជ្ជប្បវេណី ផង ) ។ រាជប្រកាស ( ម. ព. ប្រកាស ) ។ រាជប្រវត្តិ ឬ —ពង្សាវតារ ពង្សាវតារក្សត្រិយ៍, របាក្សត្រិយ៍ ។ រាជពន្ធុ ( —ព័ន-ធុ ) ផៅពង្សស្ដេច ។ រាជពល ( —ពល់ ) កម្លាំងស្ដេច; រេហ៍ពលរបស់ព្រះរាជា ។ រាជពលានុភាព ( សំ. បា. < រាជ +ព ល + អានុភាវ, វ > ព ) អានុភាពនៃរាជពល ។ រាជពលី ( ម. ព. ពលី ) ។ រាជពាហនៈ ឬ —វាហនៈ, —វាហី ពាហនៈរបស់ព្រះរាជា ។ រាជពិធី ( ម. ព. ពិធី ) ។ រាជព្រឹត្ត មារយាទ, សណ្ដាប់ធ្នាប់, ឫកពារបស់ព្រះរាជា ។ រាជភក្ដី សេចក្ដីស្មោះត្រង់ចំពោះព្រះរាជា ។ រាជភគិនី បងស្រីឬប្អូនស្រីរបស់ព្រះរាជា ( ម. ព. ភគិនី ផង ) ។ រាជភណ្ឌ ( —ភ័ន ) ព្រះរាជទ្រព្យ ។ រាជភ័យ ភ័យអំពីអាជ្ញាស្ដេច; ភ័យអំពីកំហុសចម្ពោះព្រះរាជា ។ រាជភាគិនេយ្យ ( —នៃ ) កូនប្រុសរបស់ព្រះរាជភគិនី ( ក្មួយប្រុសរបស់ព្រះរាជា ); បើក្មួយស្រីជា រាជភាគិនេយ្យា ( ច្រើនហៅត្រឹមតែ ព្រះភាគិនេយ្យ, ព្រះភាគិនេយ្យា; ម. ព. ទាំងពីរនេះផង ) ។ រាជភាតា បងប្រុសឬប្អូនប្រុសរបស់ព្រះរាជា ( ច្រើនហៅ ព្រះជេដ្ឋា, ព្រះអនុជ; ម. ព. ទាំងពីរនេះ និងភាតា ផង ) ។ រាជភូត ស្ដេចទេវតា; បិសាចដែលអង់អាច, បិសាចកាច (ស្ដេចខ្មោច); ច្រើននិយាយថា បិសាចរាជភូត ។ រាជភោគ្គ ( —ភោក ) អ្នកគាល់បម្រើព្រះរាជា ( រាជូបដ្ឋាក, មហាតលិក ); រាជសេវ័ក ។ រាជភោជន ភោជនសម្រាប់ព្រះរាជា ( ព្រះស្ងោយ ឬព្រះក្រយាស្ងោយ ) ។ រាជភ្រឹត ទាហានហ្លួង។ រាជភ្រឹត្យ ខ្ញុំរាជការ; អ្នកបម្រើផ្ទាល់ព្រះអង្គ ។ រាជមន្ត ឬ —មន្ត្រ មន្តសម្រាប់ព្រះរាជា (ម. ព. មន្ត ឬ មន្ត្រ ផង) ។ រាជមន្ត្រី សេនាបតី, រដ្ឋមន្ត្រី។ រាជមន្ទីរ ព្រះរាជដំណាក់; ក្រុមព្រះរាជមន្ទីរ ក្រុមឱភាសមន្ត្រី ឬក្រុមរឿនហ្លួង ។ រាជមហាមាត្យ ( —ម៉ាត ) អមាត្យធំរបស់ព្រះរាជា, សេនាបតីធំ, នាយករដ្ឋមន្ត្រី ឬរដ្ឋមន្ត្រីទី១ ។ រាជមហេសី មហេសីហ្លួង ។ រាជមាតា មាតារបស់ព្រះរាជា ។ តាមច្បាប់រាជសព្ទខ្មែរប្រើចំពោះតែមាតារបស់ក្សត្រិយ៍ទីឧភយោរាជឬទីឧបរាជ, ហៅបាន ២ យ៉ាងគឺ ព្រះរាជមាតា, ព្រះវរមាតា ( តាមថ្នាក់វង្សនិងស័ក្ដិ ) ។ រាជមាលកៈ ឬ —មាល័ក ព្រះពន្លា ។ រាជមិត្ត, —មិត្រ ឬ —សខា (—សៈខា ) មិត្រឬសម្លាញ់របស់ព្រះរាជា ។ រាជមុទិ្ទកា ឬ —មុទ្រិកា ចិញ្ចៀនហ្លួង ( ព្រះទម្រង់ ឬព្រះទម្រង់អង្គុលី ) ។ រាជមុទ្ធាភិសេក ការអភិសេកឲ្យបានពេញទីជាមុទ្ធាភិសិត្តរាជ ( ម. ព. មុទ្ធាភិសេក ផង ) ។ រាជមុទ្ទា —មុទ្រា ឬ —លញ្ឆករ ( —ល៉ាញ់-ឆៈក ) ត្រាហ្លួង ( ត្រាផែនដី ); ហៅ ព្រះវរលញ្ឆករ ក៏បាន ។ រាជមេត្រី មេត្រីរបស់ព្រះរាជានិងព្រះរាជាផងគ្នា, មេត្រីរបស់រាជការរដ្ឋបាលប្រទេសមួយនិងប្រទេសដទៃ : ចងព្រះរាជមេត្រី ។ រាជយាន យានហ្លួង; ខ្មែរហៅចំពោះតែព្រះសាលៀង ។ រាជយុទ្ធ ការដែលស្ដេចនិងស្ដេចច្បាំងគ្នាតទល់ផ្ទាល់ព្រះអង្គ ។ រាជយោសិត ស្ត្រីរបស់ព្រះរាជា (ព្រះរាជមហេសី ) ។ រាជរង្គ ( —រង់ ) ប្រាក់ ។ រាជរដ្ឋាភិបាល រដ្ឋាភិបាលនៃព្រះរាជា, ការគ្រប់គ្រងរដ្ឋដែលទាក់ទងដោយព្រះមហាក្សត្រិយ៍ ។ រាជរថ រថហ្លួង, រថព្រះទីន័ង ។ រាជរថាធិបតី ( —ធិប៉ៈដី ) អធិបតីក្រុមរាជរថ, ចាងហ្វាងរាជរថ ។ រាជរាជ ( រាជៈរាច ) ស្ដេចរបស់ស្ដេច គឺព្រះរាជាដែលមានស្ដេចប្រទេសឯទៀតជាចំណុះ (អធិរាជ) ។ រាជរាក្ស័ស ស្ដេចដែលកាចដូចជារាក្ស័ស (ស្ដេចកំណាច) ។ រាជរោង រោងរាំឬ រោងល្ខោនក្នុងព្រះរាជវាំង ។ រាជឫទ្ធិ ( —រឹត ) ឫទ្ធិរបស់ព្រះរាជា ។ រាជឫទ្ធានុភាព ( < រាជ + ឫទ្ធិ + អានុភាព ) អានុភាពនៃរាជឫទ្ធិ ។ រាជឫសី, រាជរ្សី ឬ រាជិសី ឥសីស្ដេច គឺឥសីដែលកាលនៅជាគ្រហស្ថជាក្សត្រិយ៍ទ្រង់រាជ្យ ។ រាជលក្ខណៈ, —លក្សណៈ ឬ —លក្ស្ម័ន លក្ខណៈស្ដេច, លក្ខណៈរបស់អ្នកមានបុណ្យដែលចង្អុលឲ្យឃើញប្រាកដថាមុខជានឹងបានសោយរាជ្យ ។ រាជលក្ស្មី ( —ល័កស្មី ) ឬ —សិរី លាភនិងសេចក្ដីចម្រើនរបស់ព្រះរាជា ។ រាជលិខិត ឬ —លេខា សំបុត្រហ្លួង គឺសំបុត្រដែលហ្លួងសរសេរដោយព្រះអង្គឯង ។ រាជលេខាធិការ ស្មៀនធំរបស់ហ្លួង ឬអធិបតីនៃក្រុមស្មៀនហ្លួង ។ រាជលេខានុការ ស្មៀនតូច ឬស្មៀនរងដែលនៅក្រោមបង្គាប់រាជលេខាធិការ ។ រាជវ័ង ឬ —វាំង វាំងរបស់ព្រះរាជា ។ រាជវង្ស ( —វង់ ) វង្សស្ដេច ។ អ្នករាជវង្ស បុត្រឬបុត្រីរបស់បិតាជាអ្នកអង្គម្ចាស់ មាតាមានជាតិថយចុះពីថ្នាក់អ្នកអង្គម្ចាស់មក, ឬបុត្រាបុត្រីរបស់មាតាបិតាជាអ្នករាជវង្សដូចគ្នា ។ រាជវង្សានុវង្ស ( <រាជវង្ស + អនុវង្ស ) វង្យស្ដេចនិងវង្សដែលជាប់ក្រសែស្ដេច តែយារឬឃ្លាតក្លាយហើយ ។ រាជវេស្ម័ន ព្រះរាជវាំង ។ រាជសក្ដិ ឬ —ស័ក្ដិ អំណាចហ្លួង ។ រាជសទ្ធា សទ្ធារបស់ព្រះរាជា ។ រាជសត្រ ( —ស័ត ) ការបូជាយញ្ញដែលព្រះរាជាទ្រង់ត្រាស់បង្គាប់ឲ្យធ្វើ ។ រាជសទ្ម័ន ព្រះរាជវាំង ( រាជ-វេស្ម័ន ) ។ រាជសព្ទ ( —ស័ប ) សព្ទស្ដេច គឺពាក្យសម្រាប់ស្ដេច ឬពាក្យសម្រាប់ប្រើចំពោះស្ដេច, ដូចជា កាត់សក់ ថា ចម្រើនព្រះកេសា, លុបមុខ ថា ស្រពព្រះភក្ត្រ, ដេក ថា ផ្ទំ ជាដើម ។ រាជសម្បត្តិ ឬ រាជ្យ—សម្បត្តិសម្រាប់ព្រះរាជា ឬសម្បត្តិសម្រាប់ផែនដី ។ រាជសម្ពន្ធ ( —សំពន់ ) ការចងពន្ធរបស់ព្រះរាជា ។ រាជសម្ព័ន្ធ ការជាប់ទាក់ទងដោយព្រះរាជា ។ រាជសម្ពន្ធមិត្ត ឬ —មិត្រ ( —សំព័នធៈមិត ) មិត្ររបស់ស្ដេចក្នុងប្រទេសមួយនិងមួយចងភ្ជាប់គ្នា ។ រាជសម្ពន្ធមេត្រី សេចក្ដីរាប់រកយកជាគ្នារបស់ស្ដេចនិងស្ដេចប្រទេសដោយខ្លួន ។ រាជសម្ភារ ( —សំភា ) ការទំនុកបម្រុង, ស្រោចស្រង់, សង្គ្រោះ របស់ព្រះរាជា; ប្រើសំដៅសេចក្ដីថា "បុណ្យឬតេជះរបស់ស្ដេច" ក៏មាន ។ រាជសភា សាលាជំនុំយុត្តិធម៌ (សាលាយុត្តិធម៌) ។ រាជសវនីយ៍ ឬ —សៅវនីយ ( —វ៉ៈន៉ី ) ព្រះបន្ទូលរបស់សម្ដេចព្រះរាជជននីឬសម្ដេចព្រះអគ្គមហេសី, សម្ដេចព្រះមហាក្សត្រិយានី ( ប្រើត្រឹមតែ ព្រះសវនីយ៍ ឬ ព្រះសៅវនីយ៍ ក៏បាន ) ។ រាជសវនីយ៍លេខា ឬ —សៅវនីយ៍លេខា សំបុត្ររបស់សម្ដេចព្រះរាជជននី ឬ សម្ដេចព្រះអគ្គមហេសី, សម្ដេចព្រះមហាក្សត្រិយានី, ( ប្រើត្រឹមតែ ព្រះសវនីយ៍លេខា ឬ ព្រះសៅវនីយ៍លេខា ក៏បាន ) ។ រាជសាសន៍ សំបុត្ររបស់ក្សត្រិយ៍ទ្រង់រាជ្យប្រើទៅមកចំពោះក្សត្រិយ៍ទ្រង់រាជ្យដូចគ្នា ។ តាមច្បាប់រាជសព្ទខ្មែរ, បើសំបុត្រក្សត្រិយ៍ទ្រង់រាជ្យហៅ ព្រះបរមរាជសាសន៍, សំបុត្រក្សត្រិយ៍ឧភយោរាជ ឬឧបរាជថ្វាយទៅក្សត្រិយ៍ទ្រង់រាជ្យប្រទេសដទៃ ហៅព្រះបវររាជសាសន៍ ។ រាជសាស្ត្រ ដំណើររាជការ គំនិតឬល្បិចរាជការ ។ រាជសីហ៍, —សិង្ហ ឬ —សឹង្ហ ស្ដេចសីហៈឬស្ដេចសឹង្ហ ។ រាជសុណិសា ឬ —សុណ្ហា (—សុន-ហា) កូនប្រសាស្រីរបស់ព្រះរាជា ( ហៅត្រឹមតែ ព្រះសុណិសា ឬ ព្រះសុណ្ហា ក៏បាន ) ។ រាជសេនា សេនារបស់ព្រះរាជា ។ រាជសេនាមាត្យ ( សំ. < រាជ + សេនា + អមាត្យ ) សេនានិងអមាត្យរបស់ព្រះរាជា ។ រាជសេវកៈ ឬ —សេវ័ក ខ្ញុំរាជការក្នុងព្រះរាជសំណាក់ ។ រាជសេវកាមាត្យ ( សំ. < រាជសេវក + អមាត្យ ) រាជសេវ័កនិងរាជអមាត្យ ( ម. ព. អមាត្យ ផង ) ។ រាជសំណាក់ លំនៅរបស់ព្រះរាជា, ព្រះរាជវាំង ។ រាជស្រឹង្គារ សេចក្ដីស្រឡាញ់ឬសេចក្ដីត្រេកត្រអាលរបស់ព្រះរាជា; ខ្មែរប្រើពាក្យនេះសំដៅសេចក្ដីថា ស្រីព្រះស្នំ ក៏មាន ។ រាជហង្ស ស្ដេចហង្ស ។ រាជហត្ថលេខា អក្សរ, សំបុត្រ ដែលព្រះរាជាទ្រង់សរសេរដោយព្រះហស្តព្រះអង្គ; ការសរសេរចុះព្រះបរមនាមដោយព្រះហស្តព្រះអង្គ ( ឡាយព្រះហស្ដ ) ។ តាមច្បាប់រាជសព្ទខ្មែរថា : សំបុត្រដែលម្ចាស់ផែនដីទ្រង់សរសេរទុកជាគ្រឿងចំណាំសម្រាប់ព្រះអង្គ ហៅថា ព្រះរាជហត្ថលេខា; បើទ្រង់សរសេរដោយការផ្សេងតែពុំមែនជាផ្លូវរាជការ ហៅថា ព្រះបរមរាជហត្ថលេខា ។ រាជហឫទ័យ ឬ —ហទ័យ ព្រះទ័យ ( ចិត្ត ) របស់ស្ដេច ។ រាជអមាត្យ ឬ រាជាមាត្យ មន្ត្រីទីប្រឹក្សាកិច្ចការផែនដីរបស់ព្រះរាជា ឬប្រឹក្សាជាមួយនឹងព្រះរាជា។ រាជអាជ្ញា អាជ្ញានៃព្រះរាជា; ខ្មែរប្រើសំដៅសេចក្ដីថា អ្នកទទួលអំណាចពីព្រះរាជា ។ រាជអាណាចក្រ ឬ រាជាណាចក្រ អាណាចក្ររបស់ព្រះរាជា ។ រាជឱង្ការ សម្ដីក្សត្រិយ៍ទ្រង់រាជ្យ ។ តាមច្បាប់រាជសព្ទខ្មែរថា : សំបុត្ររបស់ម្ចាស់ផែនដីចេញឲ្យប្រជារាស្រ្តដឹងគ្រប់គ្នាទួទៅ ហៅថា ព្រះរាជឱង្ការនូវព្រះបន្ទូលសូរសីហនាទ ( —សូរ៉ៈ— ) ។ សំបុត្រដែលម្ចាស់ផែនដីទ្រង់សរសេរដោយព្រះហស្ដព្រះអង្គ ហៅថា ព្រះរាជឱង្ការលេខា ។ រាជឱរស កូនប្រុសរបស់ព្រះរាជា ( បើព្រះរាជបុត្រីថា រាជឱរសា ) ។ រាជអំណរ សេចក្ដីអររបស់ព្រះរាជា ។ រាជអំណោយ របស់ដែលព្រះរាជាទ្រង់ព្រះរាជទាន ។ ល ។ ។ ល ។ រាជាធិការី ( បា. < រាជ + អធិការី ) អ្នកធ្វើការស្ដេច ( អ្នករាជការឬខ្ញុំរាជការ ); ហៅថា រាជាធិក្រឹត្យ ក៏បាន; បើស្ត្រីជា រាជាធិការិនី ឬ រាជាធិការិកា, រាជាធិក្រឹតា ។ រាជាធិបតី ( —ប៉ៈដី; សំ. បា. < រាជ + អធិបតិ ) ឬ រាជាធិរាជ ( សំ. បា. < រាជ + អធិរាជ ) ព្រះរាជាដែលជាធំជាងស្ដេចបទេសរាជ្យ (ស្ដេចដែលមានប្រទេសឯទៀតជាចំណុះ ) ។ រាជាធិបតេយ្យ ( —ប៉ៈ តៃ; បា. < រាជ + អាធិបតេយ្យ ) ប្រទេសឯករាជ្យដែលមានក្សត្រិយ៍ទ្រង់រាជ្យជាធិបតី ( ប្រទេសដែលមានស្ដេចនៅលើច្បាប់ ); ព. ផ្ទ. ប្រជាធិបតេយ្យ ( ម. ក្នុង ព. ប្រជា ) ។ រាជានុញ្ញាត ( —នុញ-ញ៉ាត; បា. < រាជ + អនុញ្ញាត ) សេចក្ដីដែលព្រះរាជាទ្រង់យល់ព្រមហើយ ។ រាជានុភាព ( សំ. បា. < រាជ + អានុភាវ, វ > ព ) អានុភាពនៃព្រះរាជា ( អំណាចស្ដេច ) ។ រាជាភិសេក ( —សែក; បា. < រាជ + អភិសេក ) ពិធីស្រោចទឹកក្លស់ទឹកស័ង្ខតាំងព្រះរាជា គឺតាំងឲ្យពេញទីជាក្សត្រិយ៍ទ្រង់រាជ្យ ( ម.ព. អភិសេក ផង ) ។ រាជាយុត្តកៈ ( បា. < រាជ + អាយុត្តក ) ស្មៀនរបស់ព្រះរាជា ( ម. ព. អាយុត្តកៈ ផង ) ។ រាជាយុត្តកសភា ( —កៈសៈ ភា; បា. < រាជ + អាយុត្តក + សភា ) ក្រុមឬទីធ្វើការរបស់ពួកស្មៀនព្រះរាជា ( ម. ព. អាយុត្តកសភា ផង ) ។ រាជាយុត្តកាធិបតី ( —ប៉ៈ ដី; បា. < រាជ + អាយុត្តក + អធិបតិ ) អធិបតីរបស់ក្រុមព្រះរាជាយុត្តកៈ ( ចាងហ្វាងក្រុមស្មៀនហ្លួង ) ។ រាជាវលី ( សំ. បា. < រាជ + អាវលិ ) លំដាប់ឬវង្សស្ដេច ។ រាជាសនៈ ( សំ. បា. < រាជ + អាសន ) អាសនៈសម្រាប់ព្រះរាជា, រាជបល័្លង្ក ។ រាជូបករណ៏ ឬ រាជោបករណ៍ ( —ប៉ៈក; បា. < រាជ + ឧបករណ ) គ្រឿងប្រើប្រាស់សម្រាប់ព្រះរាជា, គ្រឿងប្រើប្រាស់ជិតព្រះអង្គ; ( ទង់រាជូបករណ៍ ទង់សម្រាប់ព្រះរាជាទ្រង់ប្រើផ្ទាល់ព្រះអង្គ ) ។ រាជូបដ្ឋាក ឬ រាជោបដ្ឋាក ( —ប៉័ត-ឋាក; បា. < រាជ + ឧបដ្ឋាក ) អ្នកគាល់បម្រើព្រះរាជា ( អ្នកបម្រើព្រះស្ងោយ, មហាតលិក ); បើស្រីជា រាជូបដ្ឋាយិកា ឬ រាជោបដ្ឋាយិកា ។ រាជូបដ្ឋាន ឬ រាជោបដ្ឋាន (—ប៉័ត-ឋាន; បា. < រាជ + ឧបដ្ឋាន) ការបម្រើឬការចូលគាល់ព្រះរាជា ។ រាជូបត្ថម្ភ ឬ រាជោបត្ថម្ភ ( —ប៉័ត-ថ័ម; បា. < រាជ + ឧបត្ថម្ភ ) សេចក្ដីទំនុកបម្រុង, ផ្ចុងផ្ដើម, បណ្ដុះបណ្ដាលរបស់ព្រះរាជា ។ រាជូបភោគ ឬ រាជោបភោគ ( —បំ: ភោក; បា. < រាជ + ឧបភោគ ) គ្រឿងឧបភោគរបស់ព្រះរាជា ។ រាជេន្រ្ទ (—ជេន; សំ.< រាជ + ឥន្ទ្រ, ឥ > ឯ ) រាជាធិរាជ ។ រាជោវាទ ( បា. < រាជ + ឱវាទ ) ដំបូន្មានរបស់ព្រះរាជា ។ រាជោវាទានុសាសន៍ ឬ រាជោវាទានុសាសនី ( បា. < រាជ + ឱវាទ + អនុសាសន ឬ អនុសាសនី ) ពាក្យទូន្មាននិងពាក្យប្រៀនប្រដៅរបស់ព្រះរាជា ។ ល។ ។ ល ។វចនានុក្រម សម្ដេចសង្ឃរាជ ជួនណាត
- ន ត្រីឥតស្រកាមួយប្រភេទសន្ដានត្រីប្រាតែធំជាងត្រីទន្លេទាំងអស់ រាប់ថាជាស្ដេចត្រីក្នុងទន្លេត្រីរាជជាមច្ឆជាតិមានមាឌធំជាងត្រីទាំងអស់ក្នុងទន្លេ ។វចនានុក្រម សម្ដេចសង្ឃរាជ ជួនណាត
Look up another word in the Khmer Dictionary
More words
ពេញ និយម សកម្មភាព កម្ម គប្បី ភាសា ផ្លែ រាង លក្ខ កម្ពុជា រវាង ល្អ ព្រោះ ប្រព្រឹត្ត ពាក់ ទាំងឡាយ រឿង ខ្ពស់ ក្រសួង ត្រី បែប លោក ផ្ទះ បញ្ចូល
Source: Samdech Chuon Nath Khmer dictionary and Khmer lexicons.