មហា
[មៈហា]- ន ឋានន្តរស័ក្ដិសម្រាប់បព្វជិតដែលដេញប្រយោគព្រះបរិយត្តិធម៌បាន គឺភិក្ខុឬសាមណេរដែលប្រឡងវិធីប្រែបាលីក្នុងទីសន្និបាតនៃមេប្រយោគមួយក្រុមជាអ្នកពិនិត្យ, អាចប្រែរួចមិនទើសទាក់, ហើយមានរាជានុញ្ញាតតាំងកំណត់ពីត្រឹមថ្នាក់ ៣ ប្រយោគឡើងទៅ, ហៅថា មហា ៣ ប្រយោគ, មហា ៤ ប្រយោគ ។ ល។ ហៅយ៉ាងខ្លីត្រឹមតែ មហា ភ្ជាប់ជាខាងដើមនៃបកតិនាមរបស់បព្វជិតនោះ ( ឋានន្តរនេះតាំងតាមលំអានបវេណីនៃពាក្យ មហា ដែលជាគុណបទនៃបកតិនាមរបស់ព្រះថេរៈទាំងឡាយអំពីបុរាណ ដូចយ៉ាង ព្រះមហា-សារីបុត្ត, ព្រះមហា-មោគ្គល្លាន, ព្រះមហា-កស្សប, ព្រះមហា-អានន្ទ ជាដើមនោះឯង ) ។វចនានុក្រម សម្ដេចសង្ឃរាជ ជួនណាត
- ន បុរសដែលគេសន្មតឲ្យជាអ្នកស្ដីទី មហាទេព ឬ មហាមន្ត្រី ក្នុងវេលាធ្វើមង្គលការអាពាហ៍ពិពាហ៍, ជាអ្នកនិយាយការគ្រប់ជំពូកជាមួយនឹងពួកមេបា; ហៅកាត់ពាក្យខ្លីត្រឹមតែ មហា ឬ អ្នកមហា ជាគូនឹងស្ត្រីជា អ្នកផ្លូវ, ចួនកាលហៅរួមថា អ្នកផ្លូវចៅមហា ។វចនានុក្រម សម្ដេចសង្ឃរាជ ជួនណាត
- គុ ( មកពី សំ. មហត៑, មហន្ត៑; បា. មហន្ត > មហា ) ធំ; ច្រើន; ប្រសើរ; សម្បើម; ខ្លាំង...។ គុណនាមនេះសម្រាប់ប្រើជាបទសមាសរៀងជាខាងដើមនៃសព្ទដទៃ, ប្រើបានជាអនេករាប់ពុំអស់, ដូចជា : មហាថេរ ព្រះថេរៈធំ; មហាទាន ទានធំ; មហាមុនី អ្នកប្រាជ្ញធំ; មហារាជ ស្ដេចធំ; មហាវ័ន ព្រៃធំ; មហាសាលា សាលាធំជាដើម ។ សូម្បីភាសាខ្មែរក៏អាចប្រើសព្ទ មហា នេះផ្សំចូលជាបទសមាសបានខ្លះ ( តាមទម្លាប់ប្រើ ), ដូចជា : មហាកម្ជិល ខ្ជិលធំ, ដែលខ្ជឹលខ្លាំង; មហាក្រ ដែលក្រខ្លាំង, ដែលក្រក្រៃពេក; មហាខូច ខូចធំ, ដែលខូចបណ្ដាច់; មហាគំរក់ គំរក់បំផុត; មហាទូលាយ ទូលាយពន់ពេក; មហាប្រសើរ ប្រសើរក្រៃពេក; មហាព្រើល ព្រើលធំ, ព្រើលខ្លាំង; មហារពឹស រពឹសណាស់; មហាលំបាក លំបាកខ្លាំង; មហាល្មោភ ល្មោភក្រៃពេក, ល្មោភខ្លាំង; មហាអំណត់ អំណត់ខ្លាំង, ដែលអត់ឃ្លានខ្លាំងណាស់ ឬដែលប៉ិនអត់ទ្រាំពេក; មហាអំណាច អំណាចធំ, ដែលមានអំណាចច្រើនជាដើម ( ពាក្យក្រៅពីនេះដែលភ្ជាប់ មហា នៅខាងដើមទាំងប៉ុន្មានដូចមានតរៀងតាមលំដាប់អក្សរទៅ ) ។ មហាកច្ចាយនៈ ( មៈហាក័ចចាយ៉ៈន៉ៈ ) ន. ( បា. ) នាមព្រះមហាថេរមួយអង្គក្នុងពុទ្ធសម័យ ( រាប់ចូលក្នុងពួកអសីតិមហាសាវ័ក, ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធទ្រង់លើកសរសើរថា ជាអ្នកប៉ិនប្រសប់ខាងការសម្ដែងសេចក្ដីសេង្ខបឲ្យពិស្ដារទូលាយបាន ) ។ មានព្រះមហាថេរមូយអង្គផ្សេងទៀតមាននាមថា មហាកច្ចាយនៈ ដែរ កើតនៅក្នុងក្រុង មថុរា រដ្ឋសុរសេន ( ប្រទេសឥណ្ឌាភាគខាងត្បូង ដែលហៅថា រដ្ឋអវន្តិ ក្នុងសម័យបុរាណ ) ព្រះមហាកច្ចាយនត្ថេរអង្គនេះបានតែងវេយ្យាករណ៍ជាភាសាបាលីមួយគម្ពីរឈ្មោះ មូលកច្ចាយន ព្រមទាំងមេសូត្រជាគោលផងហៅថា កច្ចាយនសូត្រ ក្នុងពុទ្ធសតវត្សរ៍ទី ១១ គ្រិស្តសតវត្សរ៍ទី ៦, ជាវេយ្យាករណ៍បាលីចាស់ជាងបាលីវេយ្យាករណ៍ឯទៀត, សម្រាប់ឲ្យកុលបុត្ររៀនសូត្ររហូតមកដល់សម័យយើងសព្វថ្ងៃនេះ ។ មហាករុណា ( –កៈ– ) ន. ( សំ. បា. ) សេចក្ដីអាណិតធំឬច្រើន គឺអាណិតចំពោះសព្វសត្វមិនរើសមុខ ចង់ឲ្យរួចចាកទុក្ខភ័យទាំងអស់គ្នា ( ករុណារបស់ព្រះសព្វញ្ញុពុទ្ធ ) ។ មហាកវី ( –កៈវ៉ី ) ន. ( សំ. បា. –កវិ ) អ្នកប្រាជ្ញាធំ, អ្នកប្រាជ្ញធំខាងការតែងកាព្យ ។ មហាកាព្យ ( –កាប ) ន. ( បា. ; សំ. –កាវ្យ ឬ –កាព្យ ក៏មានខ្លះ ) កាព្យធំ គឺកាព្យដែលមានដំណើរសេចក្ដីពិស្ដារវែង ។ មហាកោលាហល
( –កោល៉ាហល់ ) ន. ( សំ. បា. ) កោលាហលធំ គឺសូរសព្ទគឹកកងរំពងខ្លាំង, ការផ្អើលជ្រួលជ្រើមបញ្ចេញសូរសព្ទកងរំពងខ្លាំង ។ មហាក្សត្រ ( –ក្ស័ត ) ន. ( សំ. ) ក្សត្រធំ, ក្សត្រិយ៍ប្រសើរ; បើជាស្រ្តី មហាក្សត្រី ឬ មហាក្សត្រិយានី ។ មហាក្សត្រាធិរាជ ព្រះរាជាដែលក្រៃលែងជាងពួកមហាក្សត្រឬស្ដេច ដែលជាចម្បងក្នុងពួកមហាក្សត្រ ។ មហាក្សត្រិយ៍ ( –ក្ស័ត ) ន. ( សំ. –ក្សត្រិយ; បា. ខត្តិយ ) ដូចគ្នានឹង មហាក្សត្រដែរ ។ មហាក្សត្រិយវង្ស ឬ –ខត្តិយវង្ស វង្សមហាក្សត្រិយ៍; ដែលជាពូជពង្សនៃមហាក្សត្រិយ៍ ( ច្រើនប្រើជាគោរម្យព្រះនាមនៃក្សត្រិយ៍ទ្រង់រាជ្យ ) ។ មហាគាមភោជក ( –គាមៈភោជៈកៈ ឬ –ជក់ ) ន. ( បា. ) អភិបាលស្រុក; ហៅជា សំ. ថា មហាគ្រាមភោជក ក៏បាន ( ម. ព. គាមភោជក និង គ្រាមភោជក ផង ) ។ មហាគ្រាម ន. ( សំ. ; បា. –គាម ) ស្រុកធំ ។ មហាចក្រពត្តិ ( –ច័កក្រៈព័ត ) ន. ( សំ. –ចក្រវរ្តិន៑ ; បា. –ចក្កវត្តិ ) ស្ដេចចក្រពត្តិធំ; ហៅថា មហាចក្រពត្តិរាជ ឬ ហៅខ្លីត្រឹមតែ មហាចក្រ ក៏មាន, គេច្រើននិយាយថា សម្បត្តិមហាចក្រ ( ម. ព. ចក្រពត្តិ ផង ) ។ មហាចោរ ( –ចោ ) ន. ( បា. ; សំ. –ចៅរ ) ចោរធំ ។ មហាជន ( –ជន់ ) ន. ( បា. ) ជនច្រើន, ពួកមនុស្សច្រើន, ប្រជាជន ។ មហាជាតក៍ ( –ជាត ) ន. ( សំ. បា. –ជាតក ) ជាតកធំ; ឈ្មោះគម្ពីរជាតកមួយខាងពុទ្ធសាសនាសម្ដែងរឿងរ៉ាវព្រះវេស្សន្ដរ . . . ; ពួកពុទ្ធសាសនិកជនរាប់អានណាស់, ច្រើននិមន្តភិក្ខុសាមណេរទេស្នា តាមកាលរដូវរៀងរាល់ឆ្នាំមិនសូវដែលខាន ( ហៅថា មហាជាតិ ឬ មហាវេស្សន្ដរជាតក ក៏បាន ) ។ មហាត្ម័ន ឬ មហាត្មា ន. ( សំ. មហាត្មន៑ < មហត៑ + អាត្មន៑ ; បា. មហាត្ត < មហន្ត + អត្ត ) ចិត្តដ៏ប្រសើរ, ចិត្តទូលាយ, ចិត្តឱបអរសាទរ ។ អ្នកដែលមានចិត្តជាបុណ្យ, ដែលមានចិត្តឱបអរសាទរក្នុងដំណើរចង់ឲ្យអ្នកទាំងពួងបានសេចក្ដីសុខ ( អ្នកប្រាជ្ញខាងផ្លូវទូន្មានចិត្ត, ហាត់ចិត្ត; ច្រើនហៅសំដៅមហាឫសី, យោគី ឬព្រះអរហន្ត ) ។ មហាត្រកូល ន. ( បា. មហាកុល ) ត្រកូលធំ, ពូជវង្សខ្ពង់ខ្ពស់ ( ម. ព. ត្រកូល ផង ) ។ មហាថេរ ( –ថេរ៉ៈ ឬ –ថែ ) ន.( បា. ) ថេរៈធំ, ព្រះថេរៈធំ; បើភិក្ខុនីជា មហាថេរី " ថេរីធំ " ( ម. ព. ថេរ : ន. ) ។ មហាទក្សា ឈ្មោះក្បួនហោរមួយបែប និយាយពីថ្ងៃកំណើតមនុស្សជាដើម ។ មហាទាន ន. ( បា. ) ទានធំ ( អំណោយធំ ) : ព្រះវេស្សន្ដរទ្រង់បានបំពេញមហាទានធំៗជាអស្ចារ្យ ។ មហាទុក្ខ
( –ទុក ) ន. ( បា. ) ទុក្ខធំ, ទុក្ខខ្លាំង ។ មហាទុរគត ឬ –ទុគ៌ត ន. អ្នកដែលក្រីក្រលំបាកខ្លាំង ( ម. ព. ទុគ្គត, ទុរគត, ទុគ៌ត ទៀតផង ) ។ មហាទុរភិក្ស ឬ –ទុរ្ភិក្ស ន. ដំណើរអត់ឃ្លានខ្លាំង, គ្រាអំណត់ខ្លាំង
( ម. ព. ទុព្ភិក្ខ, ទុរភិក្ស, ទុរ្ភិក្ស ទៀតផង ) ។ មហាទេព ( –ទេប ) ន. ឋានន្តរមន្រ្តីទីចាងហ្វាងឆ្វេងក្រុមព្រះរាជមន្ទីរ ( រឿនហ្លួង ) ក្នុងព្រះបរមរាជវាំងនៃកម្ពុជរដ្ឋ : ឧកញ៉ាមហាទេព ( ជាគូនឹង ឧកញ៉ាមហាមន្ត្រី; ម. ព. ទេព ផង ) ។ មហាទ្វីប ន. ទ្វីបធំ; តាមលទ្ធិពុទ្ធសាសនាថាមាហាទ្វីបមាន ៤ គឺ បុព្វវិទេហៈ ឬ បូព៌វិទេហទ្វីប, ជម្ពូទ្វីប, អបរគោយានទ្វីប, ឧត្តរកុរុទ្វីប; តាមលទ្ធិបុរាណប្រាប់ចំនួននិងឈ្មោះផ្សេងៗគ្នា ខុសពីបែបនេះក៏មាន; តាមលទ្ធិសព្វថ្ងៃនេះថា មហាទ្វីបចាស់ គឺទ្វីបដែលគេស្គាល់ជាក់មកយូរហើយមាន៣គឺ ទ្វីបអាស៊ី, ទ្វីបអឺរ៉ុប, ទ្វីបអាហ្រ្វិគ; មហាទ្វីបថ្មីគឺទ្វីបដែលគេទើបនឹងស្គាល់ក្នុងសម័យខាងក្រោយមកមាន២ ទៀតគឺ ទ្វីបអាមេរិគ, ទ្វីបអូស្យានី; រួមមហាទ្វីបទាំងចាស់ទាំងថ្មីជា ៥ ហៅថា មហាទ្វីបប្រាំភាគ ( ម. ព. ទ្វីប ផង ) ។ មហាធានី ន. ក្រុងធំ, មហានគរ ( ម. ព. ធានី ផង ) ។ មហានគរ ន. នគរធំ, ក្រុងធំ ។ នគរធំ ក្នុងខែត្រសៀមរាប ( ម. ព. នគរ, នគរធំ ផង ) ។ មហានទី ន. ស្ទឹងធំ, ទន្លេធំ ( ម. ព. នទី ផង ) មហានរក ន. នរកធំ ( ម. ព. នរក ផង ) ។ មហានាគ ន. នាគធំ; ដំរីធំ . . . ។ លោកអ្នកប្រសើរបំផុត ( ព្រះសព្វញ្ញុពុទ្ធ ); ព្រះបច្ចេកពុទ្ធ, ព្រះអរហន្ត . . . ( ម. ព. នាគ ផង ) ។ មហានិកាយ ន. ឈ្មោះពួកបព្វជិតពុទ្ធសាសនិកក្នុងប្រទេសសៀម លាវ ខ្មែរ សម័យសព្វថ្ងៃនេះ, ជាពីរឬជាគូនឹងធម្មយុត្តិកនិកាយ ( ឈ្មោះនិកាយទាំង ២ នេះកើតមានឡើងជាដំបូងនៅប្រទេសសៀម ក្នុងសតវត្សរ៍ទី ២៤ នៃពុទ្ធសករាជ ( ម. ព. និកាយ ផង ) ។ មហានុភាព ( – ភាប ) ន. អានុភាពធំ, អំណាចខ្លាំង, មហាអំណាច ( ម. ព. អានុភាព ផង ) ។ មហាបណ្ឌិត ន. អ្នកប្រាជ្ញធំ ( ម. ព. បណ្ឌិត ផង ) ។ មហាប្រឹថពី ន. ផែនដីធំ គឺផ្ទៃផែនដីទាំងមូល ( ម. ព. ប្រឹថពី ផង ) ។ មហាផល ( –ផល់ ) ន. ផ្លែធំ; សំដៅយកផ្លែធំៗទាំងពួង មានផ្លែដូង, ត្រឡាច, ឪឡឹក ជាដើម ( ម. ព. ផល ផង ) ។ មហាពន ( –ពន់ ) ន. ព្រៃធំ ( ដូចគ្នានឹង មហាវ័ន ដែរ ) ។ ឈ្មោះកណ្ឌទី ៧ នៃគម្ពីរមហាជាតក៍ : កណ្ឌមហាពន ( ព. ពុ. ) ។ មហាពិធី ន. ពិធីធំ គឺរបៀបដែលរៀបជាពិធីបុណ្យឬក្បួនហែយ៉ាងធំ ( ម. ព. ពិធី ផង ) ។ មហាពេទ្យ ( –ពែត ) ន. ពេទ្យធំ, គ្រូពេទ្យធំ ( ម. ព. ពេទ្យ ផង ) ។ មហាពោធិ ន. ដើមពោធិ៍ដ៏ប្រសើរ គឺដើមពោធិ៍ដែលព្រះសក្យមុនីគោតមទ្រង់គង់ក្នុងម្លប់ក៏បានត្រាស់ជាព្រះពុទ្ធ ។ មហាពោធិស្ថាន ទីដែលព្រះពុទ្ធទ្រង់បានត្រាស់ ( ម. ព. ពោធិ និង ពោធិ៍ ផង ) ។ មហាព្រហ្ម ( –ព្រំ ) ន. ( បា. ) ព្រហ្មធំ ។ ឈ្មោះឋានព្រហ្មជាន់ទី ៣ ក្នុងរូបព្រហ្ម ១៦ ជាន់ ។ មហាព្រហ្មមុនី
( –ព្រំមៈ– ) ន. ឋានន្តរសម្រាប់បព្វជិតក្នុងកម្ពុជរដ្ឋ ទីរាជាគណៈរឿនហ្លួង, មាននាទីជាភត្តុទេ្ទសក៍និងការប្រិតប្រៀបរៀបចំភិក្ខុសង្ឃឲ្យមានសណ្ដាប់ធ្នាប់ត្រឹមត្រូវ ក្នុងព្រះរាជនិមន្តន៍ . . . ( ជាគូគ្នានឹង ព្រះមហាវិមលធម្ម ) ។ មហាភិនិស្រ្កម ( –ភិនិស-ស្ក្រំ ) ន. ( សំ. មហត៑ ឬ មហន្ត៑ + អភិនិឞ្រ្កម ឬ –មណ; បា. មហាភិនិក្ខមន ) ការចេញដើម្បីគុណដ៏ធំក្រៃលែង គឺការចេញទ្រង់ព្រះផ្នួសនៃព្រះមហាសត្វក្នុងបច្ឆិមភព ( ការចេញបួសធ្វើទុក្ករកិរិយាឲ្យបានត្រាស់ជាព្រះពុទ្ធ ) : មហាភិនិស្រ្កមនៃព្រះមហាសត្វ; សរសេរជា មហាភិនិស្រ្កមណ៍ ឬ មហាភិនេស្ក្រមណ៍ ក៏បាន ( ព. ពុ. ) ។ មហាភូត ឬ –ភូតរូប ( ម. ព. ភូតរូប ) ។ មហាមគ្គ ឬ –មាគ៌ា ( –ម័ក ឬ –មារគា ) ន. ផ្លូវធំ ( ម. ព. មគ្គ និង មាគ៌ា ផង ) ។ មហាមន្ត្រី ( –មន់ត្រី ) ន. ឋានន្តរមន្ត្រីក្រុមព្រះរាជមន្ទីរ ( រឿនហ្លួង ) ជាចាងហ្វាងស្ដាំ : ឧកញ៉ាមហាមន្ត្រី; ជាគូនឹងឧកញ៉ាមហាទេព ( ម. ព. មន្រ្តី ផង ) ។ មហាមាត្រ ឬ មហាមាត្យ ( –ម៉ាត ) ន. ( សំ. ; បា. មហាមត្ត ) មន្ត្រីមានស័ក្តិធំ, សេនាបតី; ហៅថា រាជមហាមាត្រ ក៏មាន ( ច្រើនប្រើតែពីក្នុងសម័យបុរាណ, សម័យសព្វថ្ងៃនេះ ជួនកាលប្រើជាឋានន្តរសម្រាប់មន្រ្តីសាមញ្ញក៏មាន ) ។ មហាមាយា ន. ( បា. ) ព្រះនាមព្រះអគ្គមហេសីនៃព្រះបាទសិរីសុទ្ធោទនៈ ( ព្រះមាតានៃព្រះសក្យមុនីសព្វញ្ញុពុទ្ធ ) : សម្ដេចព្រះមហាមាយា; ហៅថា សម្ដេចព្រះមាយា ឬ សម្ដេចព្រះសិរីមហាមាយា ក៏បាន
( ម. ព. ពុទ្ធមាតា និង មាយា ផង ) ។ មហាមិត្ត ឬ –មិត្រ ( –មិត ) ន. មិត្រធំ, មិត្រប្រសើរ, មិត្រខ្ពង់ខ្ពស់ ( ក្នុងសម័យបុរាណច្រើនប្រើចំពោះក្សត្រិយ៍ដែលជាមិត្រនឹងក្សត្រិយ៍ប្រទេសដទៃ; ម. ព. មិត្ត ឬ មិត្រ ទៀតផង ) ។ មហាមុនី ន. អ្នកប្រាជ្ញធំ; ព្រះសព្វញ្ញុពុទ្ធ ( ម. ព. មុនី ផង ) ។ មហាមេឃ ( –មេក ) ន. ( បា. ) ពពកខាប់ដាលខ្មៅងងឹតដាបដែលបង្អុរភ្លៀង, ភ្លៀងធំ, ភ្លៀងខ្លាំង ។ មហាមោគ្គល្លាន ( ម. ព. មោគ្គល្លាន ) ។ មហាយញ្ញ
( –យ៉ាញ់ៈញៈ ឬ –យ៉ាញ់ ) ន. ( បា. ) យញ្ញធំ, ការបូជាធំ ( ច្រើនប្រើខាងលទ្ធិព្រាហ្មណ ) : ធ្វើមហាយញ្ញ ។ មហាយាន ន. ( សំ. បា. ) យានធំ ។ ឈ្មោះពួកពុទ្ធសាសនិកដែលបែកលទ្ធិចេញផ្សេងច្រើនអន្លើឃ្លាតពីលទ្ធិដើម ដូចយ៉ាងពួកអ្នកកាន់ពុទ្ធសាសនានៅប្រទេសចិន, ជប៉ុន, យួន ជាដើមហៅថា ពួកមហាយាន ឬ លទ្ធិមហាយាន សំដៅសេចក្ដីថា "ពួកឬលទ្ធិមានធម៌ជាយានដ៏ធំឬជាយានដ៏ប្រសើរ" ( ជាគូគ្នានឹង ហីនយាន; ហៅថា អាចរិយវាទ ឬ អាចរិយវាទី
" អ្នកពោលតាមលទ្ធិអាចារ្យ ( របស់ខ្លួន ) " ក៏បាន ( ជាគូគ្នានឹង ថេរវាទ ឬ ថេរវាទី ) ហៅថា ឧត្តរនិកាយ "ពួកខាងជើង" ក៏បាន ( ជាគូគ្នានឹង ទក្ខិណនិកាយ ) ។ ពួកឬលទ្ធិទាំងនេះកើតមានឡើង ( មុនដំបូងក្នុងមជ្ឈិមប្រទេស ) តាំងពីក្នុងខាងដើមសតវត្សរ៍ទី ២ នៃពុទ្ធសករាជតរៀងមក ។ មហាយុគ ( –យុក ) ន. ( សំ. បា. ) យុគធំ គឺកាលឬសម័យដែលយូរអង្វែងគ្រប់ចំនួនយុគទាំង៤; តាមលទ្ធិបុរាណថា កាលវែងចំនួនបួនលានបីសែនពីរហ្មឺន ( ៤. ៣២០.០០០ ) ឆ្នាំមនុស្សលោក ( ម. ព. យុគ ផង ) ។ មហាយុទ្ធ ( –យុត ) ន. ( សំ. បា. ) ចម្បាំងធំ, មហាសង្គ្រាម ( ហៅថា មហាយុទ្ធនា ក៏បាន ) ។ មហារញ្ញ ឬ មហារណ្យ ( –រ៉ាញ់ ឬ –រ៉ន់ ) ន. ( បា. ឬ សំ. ) ព្រៃធំ, មហាវ័ន, ព្រហាវ័ន ( ព. កា. ) ។ មហារដ្ឋ ( –រ័ត ) ន. ( បា. ; សំ. –រាឞ្ត្រ ) ដែនធំ ។ ឈ្មោះដែនមួយនៅក្នុងប្រទេសឥណ្ឌាប៉ែកខាងលិច ( ច្រើនហៅថា មហារាស្ត្រ ) ។ មហារាជ ( –រាច ) ន. ( បា. ) ស្ដេចធំ ។ មហារាជានុភាព អានុភាពនៃស្ដេចធំ ។ មហារាត្រ ( –រាត ) ន. ( សំ. ) វេលាអធ្រាត្រ ( ព. កា. ) ។ មហារោរព ( –រោរប់ ) ន. ( បា. មហារោរុវ ; សំ. មហារៅរវ ឈ្មោះនរកធំមួយ ( រោរពនរកធំ ) ។ គុ. ដែលមានសូរសព្ទសម្រែកដោយសេចក្ដីទុក្ខឮខ្លាំងក្រៃ; ដែលមានសូរសម្រែកថ្ងូរខ្លាំងគួរខ្លាច ។ ព. ប្រ. ទីមហារោរព ទីដែលមានមនុស្សឬសត្វអនាថាឈឺចាប់ជាទម្ងន់ ស្រែកថ្ងូរឮសូរសព្ទខ្លាំងៗ; មនុស្សមហារោរព មនុស្សអនាថោ ដែលមានជំងឺធ្ងន់ស្រែកថ្ងូរឮខ្លាំងៗឥតស្រាក ។ មហាលាភ ( –លាប ) ន. ( សំ. បា. ) លាភធំ, ការបានផលប្រយោជន៍យ៉ាងធំ ។ មហាលោភ ( –លោប ) ន. ( សំ. បា. ) លោភយ៉ាងធំ, លោភខ្លាំង, សេចក្ដីជំពាក់ចិត្តខ្លាំង ។ គុ. ដែលមានលោភធំ, ដែលមានសេចក្ដីជំពាក់ចិត្តខ្លាំង ។ មហាវគ្គ ( –វ័ក ) ន. ឬ គុ. ( បា. ; សំ. –វគ៌ ) វគ្គធំ; ដែលមានវគ្គធំៗ ។ ឈ្មោះវិនយបិដកមួយគម្ពីរនិយាយពីវិន័យខាងពុទ្ធសាសនា មានសេចក្ដីជាពួកៗដែលហៅថា ខន្ធកវិន័យ មាន១០ខន្ធកៈ ។ មហាវ័ន ន. ( សំ. បា. –វន ) ព្រៃធំ ។ មហាវិថី ន. ( សំ. បា. មហាវិថី; បារ. boulevard ឬ boulevart ) ផ្លូវធំៗក្នុងទីក្រុង ។ មហាវិទ្យាល័យ ( –វិត-ទ្យាល៉ៃ ) ន. ( សំ. –វិទ្យា + អាលយ ) កន្លែងសម្រាប់រៀនវិជ្ជាជាន់ខ្ពស់, សាលារៀនចំណេះខ្ពស់ ។ មហាវិមលធម្ម ( –វិមៈលៈធ័ម ឬ ត. ទ. ស្រ. –វិមល់លៈធ័ម ) ន. ឋានន្តរសម្រាប់បព្វជិតក្នុងកម្ពុជរដ្ឋ ទីរាជាគណៈរឿនហ្លួង, មានមុខងារជាភត្តុទ្ទេសក៍ក្នុងព្រះរាជនិមន្តន៍និងការប្រិត ប្រៀបព្រះភិក្ខុសង្ឃឲ្យមានសណ្ដាប់ធ្នាប់រៀបរយ : ព្រះមហាវិមលធម្ម ( ជាគូគ្នានឹង ព្រះមហាព្រហ្មមុនី ) ។ មហាវិហារ ( –វិហ៊ា ) ន. ( សំ. បា. ) វត្តធំ, កុដិធំ ។ ខ្មែរប្រើពាក្យនេះសំដៅចំពោះតែរោងឧបោសថធំៗ ក្នុងវត្តនីមួយៗ ។ មហាវីរិយៈ ( –វីរិយៈ ) ន. ( បា. វីរិយ; សំ. –វីយ៌ ) ព្យាយាមធំ, សេចក្ដីប្រឹងប្រែងខ្លាំង គឺព្យាយាមធ្វើពុំមានឈប់ . . . ។ មហាសករាជ ( –សៈកៈរ៉ាច ឬ –ស័កក្រាច ) ន. សករាជធំ, កើតមុនចុល្លសករាជ ៥៦០ ឆ្នាំ ក្នុងកាលពុទ្ធសករាជ ៦២១ ( ប្រើអក្សរសង្ខេបថា ម. ស. ) ។ មហាសក្ការៈ ន. សក្ការៈធំឬច្រើន ( ម. ព. សក្ការៈ ផង ) ។ មហាសង្កា្រន្ត ( –សង់ក្រាន ) ន. សំបុត្រប្រាប់ដំណើរចូលឆ្នាំថ្មី ព្រមទាំងទំនាយទឹកភ្លៀងជាដើមក្នុងឆ្នាំនោះផង; ប្រក្រតិទិនឬប្រតិទិន ( ម. ព. សង្ក្រាន្ត ផង ) ។ មហាសង្គ្រាម ( –សង់គ្រាម ) ន. ចម្បាំងធំ ( ម. ព. សង្គ្រាម ផង ) ។ មហាសង្ឃរាជ ( –សង់ឃៈរាច ) ន. ( បា. សំ. < មហា + សង្ឃ + រាជ " ស្ដេចសង្ឃធំ " ) សមណស័ក្តិទីសម្ដេចថ្នាក់ខ្ពស់បំផុត សម្រាប់បព្វជិតក្នុងកម្ពុជរដ្ឋ, បានទទួលសមណុត្តមាភិសេក មាននាទីជាស្ដេចខាងសង្ឃជាធំបំផុតជាងបព្វជិតទាំងអស់ក្នុងដែនកម្ពុជាទាំងមូល, អ្នកទាំងពួងនិយាយស្ដីទៅរកត្រូវប្រើសម្ដីជារាជសព្ទទាំងអស់ : សម្ដេចព្រះមហាសង្ឃរាជ ទ្រង់សោយ, ទ្រង់ផ្ទំ ។ ល ។ ( ក្នុងកម្ពុជរដ្ឋ មិនមែនមានសមណស័ក្តិនេះរាល់រាជ្យក្សត្រិយ៍ទេ, ចួនកាលក៏មានត្រឹមតែទីជា សង្ឃនាយក ប៉ុណ្ណោះ ) ។ មហាសត្ត ឬ –សត្វ ( –ស័ត ) ន. ( បា. ឬ សំ. ) សត្វប្រសើរ; ពាក្យសម្រាប់ហៅពោធិសត្វដែលកំពុងបំពេញបារមី ជិតនឹងដល់កាលកំណត់បានត្រាស់ជាព្រះពុទ្ធ ( ព. ពុ. ) ។ មហាសត្រូវ ន. សត្រូវធំ ( ម. ព. សត្រូវ ផង ) ។ មហាសន្និបាត ន. ការប្រជុំធំ, មហាសមាគម ( ម. ព. សន្និបាត ផង ) ។ មហាសមាគម ( –សៈម៉ាគំ ) ន. ការមកជួបជុំគ្នាច្រើន, ការប្រជុំគ្នាយ៉ាងធំ ( ម. ព. សមាគម ផង ) ។ មហាសមុទ្ទ ឬ –សមុទ្រ ( –សៈម៉ុត ) ន. ( បា. ឬ សំ. ) សមុទ្ទធំ ។ មហាសម្មតរាជ ( –ស័ម-ម៉ៈតៈរាច ) ន. ( បា. ) ព្រះនាមប្រថមក្សត្រិយ៍ក្នុងខាងដើមនៃភទ្រកល្បនេះ : ព្រះបាទមហាសម្មតរាជ ( ម. ព. មនុ ផង ) ។ មហាសារីបុត្ត ឬ –បុត្រ ( ម. ព. សារីបុត្ត ) ។ មហាសាល គុ. ឬ ន. ( សំ. បា. ) ដែលមានទ្រព្យខ្លឹមសារច្រើន; អ្នកមានទ្រព្យច្រើនលើសលន់ . . . ; ហៅតាមថ្នាក់វណ្ណៈថា ខត្តិយមហាសាល, ព្រាហ្មណមហាសាល, គហបតិមហាសាល ។ មហាសាលា ( –សាល៉ា ) ន. ( បា. ) សាលាធំ ។ មហាសាវក ឬ –វ័ក ( –សាវ៉ាក់ ) ន. ( បា. –សាវក; សំ. –ឝ្រាវក ) សាវ័កធំ គឺព្រះមហាថេរទាំងឡាយ ដែលជាសិស្សសំខាន់របស់ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធ ក្នុងពុទ្ធសម័យ, មាន ៨០ អង្គ ហៅថា អសីតិសាវក ឬ អសីតិមហាសាវ័ក ( ព. ពុ. ) ។ មហាសេដ្ឋី ( –សេត-ឋី ) ន. ( បា. ) សេដ្ឋីធំ ( ម. ព. សេដ្ឋី ផង ) ។ មហាសេវ័ក ឬ –សេវកាមាត្យ ( –សេវ៉ាក់ ឬ –សេវ៉ៈកាម៉ាត ) ន. សេវ័កធំឬសេវកាមាត្យធំ ( ម. ព. សេវ័ក និង អមាត្យ ផង ) ។ មហាស្រណុក ន. ស្រណុកច្រើន គឺអ្នកដែលរមែងនៅជាសុខមិនប្រទះសេចក្ដីនឿយហត់; កិច្ចការឬដំណើរអ្វីមួយដែលងាយដែលស្រួលជាបំផុត ។ ឈ្មោះបូសឬពិសដែលចាប់កើតឡើងបណ្ដាលឲ្យតែងងុយដេក ។ មហាអមាត្យ ( –អៈម៉ាត ) ន. អមាត្យធំ , មន្រ្តីធំ ( ម. ព. អមាត្យ ផង ) ។ មហាអវីចី ( –អៈ– ) ន . ( បា. –អវីចី ) ឈ្មោះនរកអវីចីធំ ។ មហាឥសី ឬ មហាឫសី ន. ( បា. ឥសិ, មហិសិ; សំ. មហរ្សិ < មហា+ ឫឞិ ) ឥសីធំ, ឫសីប្រសើរ ។ មហាឧបរាជ ( –ឧប៉ៈរ៉ាច ) ន. ឋានន្តរស័ក្ដិសម្រាប់ក្សត្រិយ៍ទីឧបរាជក្នុងកម្ពុជរដ្ឋ : សម្ដេចព្រះមហាឧបរាជ ( ម. ព. ឧបរាជ ផង ) ។ មហាឫសី ( ម. ព. មហាឥសី ) ។ល។វចនានុក្រម សម្ដេចសង្ឃរាជ ជួនណាត
Look up another word in the Khmer Dictionary
More words
ក្រុមហ៊ុន សិក្សា ធាតុ ប្រែ ស្ដី កន្លែង សព្វ គោលបំណង កម្រិត កំពុង ធម្ម ទ្រង់ រោគ ភ្នែក ពិត ទម្រង់ បង់ អង្គ សមាជិក ពោល ទ្រ ដុះ ប៉ះ រស់
Source: Samdech Chuon Nath Khmer dictionary and Khmer lexicons.